Kiến trúc nhà ở của người Pu Péo ở Đồng Văn

0
3355

Theo tài liệu xưa nhất đề cập đến người Pu Péo ở Việt Nam là Kiến văn tiểu lục của Lê Quý Đôn, viết vào giữa thế kỷ XVIII, với tên gọi La Qủa. Đến đầu thế kỷ XIX người Pu Péo được ghi với các tên gọi như: Pen ti, Pen ti Lô Lô, Ka beo và Pu Péo.

 

Trên địa bàn huyện Đồng Văn nói riêng, tỉnh Hà Giang nói chung, người Pu Péo mặc dù dân số không đông, nhưng người Pu Péo sống khá phân tán trên rẻo cao biên giới Việt Trung. Song người Pu Péo không giống người Mông sống ở trên núi cao mà chọn những bồn địa giữa núi rừng để lập làng. Khu vực cư trú của người Pu Péo ở xã Phố Là, Sủng Tráng hay Phú Lũng đều thuộc vùng núi giữa, mang đậm khí hậu á nhiệt đới. Với điều kiện tự nhiên như vậy, người Pu Péo có thể vừa làm ruộng nước, vừa tận dụng được những thế mạnh của rừng trong cuộc sống mưu sinh.

 

kien truc nha cua nguoi pu peo

 

Ngôi nhà của người Pu Péo ở Đồng Văn

 

Người xưa kể rằng, trước kia người Pu Péo ở nhà sàn, nhưng do rừng bị tàn phá nhiều nên việc tìm kiếm nguyên vật liệu làm nhà trở lên khó khăn; vì vậy họ chuyển sang làm nhà đất. Kiến trúc nhà ở của người Pu Péo có nhiều nét tương đồng với nhà ở của người Hoa và người Mông. Song so với kiến trúc nhà của người Mông thì nhà của người Pu Péo có nhiều nét nổi trội và khoa học hơn.

 

Nhà thường làm 5 gian, những hộ khó khăn thì làm 3 gian. Các ngôi nhà được làm bề thế và trổ 2 cửa, 1 cửa ở chính gian giữa, một cửa ở gian bên phải (thoang p’ sau). Trên gác xép được trổ từ 3 đến 5 cửa sổ nhỏ để lấy ánh sáng trời. Kết cấu khung nhà dựa trên các vì kèo gỗ 3 đến 5 hàng chân. Phần tường thường dày từ 40 đến 50 cm, được trình bằng đất cứng, có pha lẫn sỏi cuội hoặc đá dăm nên co sức chịu lực lớn và độ bền cao. Dưới chân tường thường được xếp một lớp đá cao khoảng 40 đến 50 cm để tránh lún tường do mưa gây ra. Mái nhà thường được lợp bằng cỏ gianh, nhà nào khá giả lợp bằng ngói máng (ngói âm dương).

 

Nhà ở của người Pu Péo khác với nhà ở của người Mông ngoài 2 mái chính còn có thêm mái phụ làm thấp hơn so với mái chính nhằm tránh mưa gió hắt vào nhà và làm cho ngôi nhà ấm cúng hơn về mùa đông.

 

Không gian sinh hoạt thường khép kín. Chuồng gia súc gần gian bên trái. Các gian được phân biệt khá rõ ràng và có ý nghĩa riêng biệt. Gian giữa (thoang vụ), không phải là nơi thờ tổ tiên như người Kinh, Hoa, Mông… mà là gian khách; người Pu Péo không coi gian này là nơi linh thiêng. Nếu gia đình nào hành nghề gia truyền thống như thầy lang, nghề mộc, nghề rèn… thì có kê ban thờ Tổ nghề. Gian này được kê giường ngủ giành cho khách. Gian bên trái (thoang plu) là gian linh thiêng, chính giữa gian là kê bếp thiêng (bếp kiềng); trên bếp kiềng có treo một chiếc ấm đồng để đun nước thờ cúng tổ tiên. Bếp này mỗi ngày ít nhất một lần nổi lửa, nơi giữ hồn của chủ nhà. Trước khi vào nhà mới, người Pu Péo đào đất dưới chỗ đặt bếp kiềng lên (sâu 20 cm, rộng mỗi chiều 50 cm), đổ cả nước và lông gà vào đó rồi chôn chặt lại (Gà thịt cúng vào nhà mới). Bên cạnh bếp kiềng kê dãy phản là nơi để bày các đồ cúng tổ tiên và cũng là chỗ ngủ cho con trai chưa xây dựng gia đình. Trên tường có đóng ban thờ. Trên ban thờ chỉ để bát hương, sau bát hương là chiếc hũ; mỗi chiếc hũ tượng trưng cho một đời người, nhưng nhiều nhất cũng chỉ để đến 5 hũ (tương đương 5 đời). Gian bên phải (thoang p,sau) được giành cho phụ nữ và bếp lò (bếp phụ) để nấu ăn hằng ngày. Phía sau ngăn thành gian buồng nhỏ giành cho các con gái.

 

Tầng hai (gác xép), có cầu thang đi lên ngay phía sau, gian giữa. Cầu thang làm một nhịp từ thường là 21 bậc (không làm số chẵn). Tầng hai được coi là không gian phụ. ở nửa phía bếp lò lát bằng tre, vầu và cất giữ lương thực, dụng cụ lao động. Phần trên gian giữa thường kê giường để ngủ nếu gia đình đông con cái, cũng có thể bố trí cho khách ngủ khi đông người. Làm nhà là một trong những công việc lớn của đời người.

 

Người Pu Péo quan niệm rằng, sự thành bại trong cuộc sống của mỗi gia đình, mỗi cá nhân phụ thuộc rất nhiều vào điền trạch. Chính vì thế, có rất nhiều tín ngưỡng xung quanh ngôi nhà của họ, từ việc chọn đất đến quá trình chọn cây, cột và xây cất, nghi thức vào nhà mới…

 

Mặc dù số dân không đông, nhưng người Pu Péo ở ở Đồng Văn vẫn còn lưu giữ trong ký ức cộng đồng nhiều nghi lễ và cả một kho tàng văn nghệ giân dân phong phú. Cùng với nghi thức về nhà mới còn lễ cúng Thần Rừng vào ngày 6/6 âm lịch hằng năm. Cũng chính từ nghi lễ này lên khu vực nào có người Pu Péo sinh sống rừng được bảo vệ rất tốt, nhất là khu rừng thiêng.