Tam giác mạch – Câu thần chú thay màu đổi sắc Cao nguyên đá

0
794

Những ngày này, lên cao nguyên đá Hà Giang cứ có cảm giác gợi nhớ một câu thần chú trong truyện cổ.

 

Có điều không phải “Vừng ơi…” mà là “Tam giác mạch ơi, mở ra!”. Kho báu ấy đang hiển hiện trên chập chùng đồi nương, sắc hoa trắng hồng ánh lên kiêu hãnh giữa xám đen đá núi…

 

tam giac mach cau than chu thay mau doi sac cao nguyen da 9

 

  1. Bản “lý lịch” của nàng Lọ Lem

 

Gần năm năm trước, chúng tôi lên Hà Giang làm phim tết cho Truyền hình Tuổi Trẻ về loài hoa này.

 

Khi nhờ Khang, cán bộ Tỉnh đoàn Hà Giang, vốn là dân bản địa thông thuộc địa bàn, dẫn đường đến những vùng dân trồng nhiều tam giác mạch, Khang hỏi lại: “Hoa tam giác mạch là gì anh? Bọn em chưa thấy!”.

 

tam giac mach cau than chu thay mau doi sac cao nguyen da 1

 

Nhắc lại câu chuyện cũ này bởi mấy hôm trước khi chúng tôi từ Cao Bằng chuẩn bị qua Hà Giang, cũng chính Khang thông báo cho chúng tôi: “Đồng Văn đang tắc đường, các anh khoan sang vội”. “Sao tắc đường thế chú?”. “Thì tại… hoa tam giác mạch đó!”.

 

Thật không thể hình dung vẻ đẹp kiều mị của loài hoa này giờ đây lại quyến rũ thiên hạ đến thế, nói theo cách của những bạn trẻ là “sốt xình xịch cùng tam giác mạch”.

 

tam giac mach cau than chu thay mau doi sac cao nguyen da 2

 

Từ loài rau trồng để nuôi lợn…

 

8giờ tối của ngày đầu tuần, sau khi vượt cung đường hiểm trở từ Cao Bằng xuyên qua Bảo Lạc, Bảo Lâm, Mèo Vạc, qua đèo Mã Pí Lèng, thị trấn Đồng Văn đón chúng tôi bằng cái lạnh cố hữu về đêm của mình.

 

Đang là thứ hai đầu tuần, đã tránh “giờ cao điểm” cuối tuần nhưng những khách sạn của Đồng Văn vẫn kín phòng.

 

tam giac mach cau than chu thay mau doi sac cao nguyen da 3

 

Đêm lạnh cao nguyên không gì thú vị bằng một nồi lẩu gà Mông và vài chén rượu ngô. Thụ, chủ quán ăn Âu Việt ở trung tâm thị trấn, nhận ra chúng tôi là khách quen, vội nói: “Có món độc để cho các anh thưởng thức đấy!”.

 

Nói rồi đích thân chủ quán vào bếp mang ra một rổ rau đặt cạnh nồi lẩu đang sôi sùng sục, mỉm cười: “Lần đầu các anh được ăn rau này, em chắc luôn!”.

 

tam giac mach cau than chu thay mau doi sac cao nguyen da 4

 

Nhìn những chồi rau mơn mởn, tôi buột miệng: “Tưởng gì, rau diếp cá này dưới xuôi thiếu gì!”. “Diếp cá nào? Anh cứ thử xem có tanh không?”. Tôi nhặt cọng rau tươi nhấm nhấm, hơi chua, ngai ngái vị rừng núi.

 

Thụ cười: “Đã bảo các anh chưa ăn rau này bao giờ mà! Rau tam giác mạch đó!”. Ôi trời! Đúng là lần đầu chúng tôi ăn món lẩu với rau tam giác mạch.

 

tam giac mach cau than chu thay mau doi sac cao nguyen da 5

 

Nhưng từ năm năm trước, câu chuyện về cây tam giác mạch với anh chàng người Mông tên Mùa Nọ Hờ ở bản Lủng Cẩm Trên của xã Sủng Là đâu có đặc biệt và trang trọng, như cách mà chàng chủ quán lẩu đang dành cho những vị khách quen của anh.

 

Năm năm trước, khi dừng chân bên ruộng tam giác mạch ở Sủng Là, xuýt xoa vì vẻ đẹp lộng lẫy của hoa, Hờ cười cười nhìn mấy thằng dưới xuôi chúng tôi rồi nói rất thật: “Ơ, cái hoa này tao trồng để nuôi lợn thôi mà, mùa không có gì cho lợn ăn thì trồng cây “chez” này thôi”.

 

“Chez” chính là tên gọi của cây tam giác mạch trong tiếng Mông. Và công dụng của nó thì đơn giản như anh Mùa Nọ Hờ vừa nói: chỉ dùng để nuôi lợn!

 

tam giac mach cau than chu thay mau doi sac cao nguyen da 6

 

Sau mùa thu hoạch lúa nương hoặc ngô vào tháng 7, tháng 8, thay vì đợi đến mùa gieo trồng năm sau, dân trên cao nguyên đá đã trồng tam giác mạch để lấy rau chăn nuôi.

 

Gieo hoa dày kín rồi cứ thế tỉa rau thưa dần trong đám ruộng, những cây tam giác mạch còn lại trên nương khi ấy thân đã già, không thể dùng làm rau được sẽ bắt đầu trổ hoa.

 

Một bông hoa bé li ti với những cánh hoa màu hồng, phớt tím hay phớt trắng có hình tam giác chụm lại như chóp nón, ôm ấp giữa tim hoa một hạt mạch. Nhưng cả triệu cành hoa như thế kết lại thành những thảm hoa rập rờn trước gió.

 

… Đến vẻ đẹp “công chúa” lên ngôi

 

Câu chuyện bên nồi lẩu rau tam giác mạch cứ thế trôi ngược về với bản lý lịch cơ hàn của nàng lọ lem những ngày chúng tôi đi làm phim từ mấy năm trước. Đâu có ngờ một ngày từ “huyền thoại đạm bạc” ấy, cây tam giác mạch của nồi rau nuôi lợn được tôn vinh như nàng “công chúa”.

 

tam giac mach cau than chu thay mau doi sac cao nguyen da 7

 

Loài rau nuôi lợn ấy nay khiến du khách ngóng vọng mùa hoa. Rồi sau mùa hoa, những hạt mạch ấy sẽ thành bánh, thành rượu, thành trà… mà những sản phẩm ấy sẽ được giới thiệu trong lễ hội hoa tam giác mạch ở cao nguyên đá Hà Giang từ ngày 13 đến 15-11 tới đây.

 

Cho đến nay ở nước ta chỉ có Đà Lạt mới tổ chức lễ hội hoa, và lễ hội hoa Đà Lạt là nơi khoe sắc của muôn vàn loài hoa trăm hồng ngàn tía, còn trên biên ải mây mù giá rét này, có lẽ đây là lễ hội chỉ dành cho một sắc hoa duy nhất: hoa tam giác mạch.

 

Điểm tổ chức lễ hội hoa chính diễn ra ở thị trấn Đồng Văn, nhưng vệ tinh của lễ hội thì miên man hàng chục điểm khác theo cung đường Hạnh Phúc chạy từ cổng trời Quản Bạ, qua Yên Minh đến Đồng Văn, xuyên đèo Mã Pí Lèng sang tận Mèo Vạc với diện tích 325ha hoa.

 

Ở dưới xuôi, 1ha diện tích đất ruộng có thể không khiến người ta phải nghĩ ngợi nhiều, nhưng ở Hà Giang, nơi đất được gùi cõng lên để đổ vào từng hốc đá trồng tỉa, con số diện tích ấy mang một sức nặng khủng khiếp.

 

Và cơn sốt đi chiêm ngưỡng hoa tam giác mạch đã khiến Đồng Văn lâm vào cảnh… tắc đường như đã nói ở trên.

 

Vẻ đẹp hùng vĩ của cung đường uốn lượn qua chập chùng đá núi từ TP Hà Giang vào tận Đồng Văn, Mèo Vạc và đặc biệt là điểm cực Bắc đất nước: cột cờ Lũng Cú luôn mời gọi những bước chân du khách lên với Hà Giang quanh năm.

 

Nhưng sức hấp dẫn của cao nguyên đá phải vào chính vụ hoa tam giác mạch nở tầm từ giữa tháng 10 đến đầu tháng 12. Mọi năm, đông khách đến mấy thì cũng chỉ 5.000 – 6.000 khách đến trong ba ngày cuối tuần.

 

Còn ba ngày cuối tuần 23, 24, 25-10 vừa rồi, Đồng Văn đón đến gần 13.000 du khách. Những tuyến đường vốn đã hẹp, lại luồn lách một bên núi dựng, một bên vực sâu khó có chỗ cho hai ôtô tránh nhau trước mật độ người và xe như thế, tắc đường là chuyện tất nhiên.

 

Nhưng mà câu chuyện tắc đường nơi biên ải dường như mang lại nhiều niềm vui hơn là nỗi lo. Sao lại không vui được khi có hàng vạn người lên với nơi phên giậu đất nước xa xôi thăm thẳm này?

 

Anh Phạm Ngọc Tám, tài xế của UBND huyện Đồng Văn, bảo: “Tôi lái xe mấy chục năm ở đây chưa bao giờ thấy cảnh tắc đường như vậy, cũng chưa bao giờ đi ôtô từ cột cờ Lũng Cú ra thị trấn Đồng Văn chưa tới 30km lại phải đi mất ba giờ!”.

 

Kể lể “hoàn cảnh” như vậy nhưng trong giọng nói của anh tài xế vùng cao này lại ra chiều hồ hởi.

 

Cũng như những người dân nơi đây, câu chuyện hàng vạn du khách “sốt xình xịch cùng tam giác mạch” tìm lên cao nguyên đá đang mở ra rất nhiều cơ hội. Không chỉ để ngắm một mùa hoa đẹp, không chỉ được đặt chân lên một điểm cực thiêng liêng của Tổ quốc…

 

tam giac mach cau than chu thay mau doi sac cao nguyen da 8

 

Gần một năm nay, “chiến dịch tam giác mạch” đã mang lại một sinh khí mới trên rẻo cao miền đá Đồng Văn.

 

  1. “Chiến dịch” tam giác mạch

 

Trong khi hoa đào nở đón mùa xuân, hoa gạo bập bùng đỏ lửa mùa hạ… thì tam giác mạch lại dám nở để đón mùa đông – mà là mùa đông giá rét trên cao nguyên đá!

 

Chủ tịch UBND huyện Đồng Văn, anh Hoàng Văn Thịnh, khoát tay chỉ lên tấm bản đồ địa phương trên tường phòng làm việc, rê tay theo tuyến đường 4C – cung đường mang tên “Hạnh Phúc” và bảo:

 

“Năm 2012 chúng tôi chỉ hỗ trợ dân trồng chừng 10ha phục vụ du lịch, cho dân bán vé thu tiền chụp ảnh chứ không ngờ sức hút của tam giác mạch với du khách kinh khủng như thế này”.

 

“Vào trận”

 

“Đấy các anh xem, chỉ riêng 11 trong số 19 xã, thị trấn của Đồng Văn dọc theo cung đường 4C này chúng tôi đã trồng được 325ha tam giác mạch theo ba thời điểm, sao cho hoa nở gối nhau từ tháng 9 đến tết – chủ tịch Thịnh hào hứng nói – Trà 1 chúng tôi cho trồng từ cuối tháng 8 đến đầu tháng 9 đã nở rộ, trà này chỉ chừng 50ha để “gây men” cho du khách;

 

Trà 2 phục vụ chính hội, chúng tôi gieo hơn 200ha từ giữa tháng 9 và nay đang ra lác đác hàm tiếu, chuẩn bị đến dịp chính lễ sẽ bừng rộ đồng loạt, và trà 3 gieo đầu tháng 10 sẽ cho hoa vào đầu tháng 12 đến Tết dương lịch”.

 

vung da nui bien cuong di vao mua co tich 6

 

E rằng những con số về diện tích hoa tam giác mạch ấy sẽ khó cho chúng tôi hình dung về hiệu quả, chủ tịch Thịnh giải thích thêm: Đây không chỉ là chuyện trồng hoa chơi hội, mà là một bài toán lớn của Đồng Văn, rộng ra là cả Hà Giang, không phải trồng ra để chơi hội xong, tàn mùa hoa là đâu lại hoàn đấy.

 

Cây chiến lược vụ đông hẳn hoi, đưa hẳn vào Nghị quyết!

 

Năm 2013 huyện đã nâng diện tích lên 50ha tam giác mạch, nhưng đúng là sau khi tàn mùa hoa, tam giác mạch kết hạt thì sản lượng như vậy chưa đủ để sản xuất cái gì ra tấm ra miếng và cũng chưa chọn được đầu ra có tính đặc sản cho loài hoa đặc biệt này.

 

Mỗi hecta tam giác mạch, tùy trồng sớm hay muộn và thời tiết thuận hay không sẽ cho sản lượng từ 500kg đến 1 tấn hạt. Giá thị trường hiện nay là 20.000 – 22.000 đồng/kg hạt tam giác mạch.

 

vung da nui bien cuong di vao mua co tich 4

 

Lấy giá đó nhân với năng suất bình quân, mỗi hecta cũng đã có được 15 triệu đồng/ha, con số thu nhập ấy ở cao nguyên đá này không hề nhỏ!

 

Mỗi vụ tam giác mạch chỉ cần thời gian hai tháng rưỡi, và quan trọng là thời gian trồng tam giác mạch chính là thời kỳ “đất rỗi”, lâu nay bà con chỉ trồng để lấy ra chăn nuôi, hạt có lấy cũng chỉ để ủ cùng với ngô cho rượu thêm thơm, hoặc xay bột làm bánh ăn chơi chứ chưa tính điều gì xa xôi cả.

 

Nay trồng hàng trăm hecta như vậy, nếu không cam kết đầu ra với bà con, chắc không ai dám trồng!

 

Khởi động từ tháng 6-2015, khi Huyện ủy Đồng Văn ra quyết định về việc “Thành lập ban chỉ đạo trồng, tham gia tổ chức lễ hội hoa tam giác mạch của tỉnh trên địa bàn huyện Đồng Văn năm 2015” kèm theo đó là danh sách các thành viên của “ban tam giác mạch” với đầy đủ các ban ngành.

 

Việc đầu tiên là đích thân ông chủ tịch huyện cùng các thành viên của ban này về từng xã trong số 11 xã Vần Chải, Phố Cáo, Sủng Là, Thài Phìn Tủng, Lũng Phìn, Lũng Táo, Lũng Cú, Ma Lé, Sủng Trái, Phố Là và thị trấn Đồng Văn mời các hộ dân ký cam kết: huyện sẽ đảm bảo thu mua hết sản lượng hạt sau khi thu hoạch với giá như giá thị trường, ít nhất 20.000 – 22.000 đồng/kg.

 

Còn trong thời gian trồng hoa, bà con có quyền cho du khách vào ruộng hoa mình chụp ảnh để thu tiền.

 

Chưa hết, để bà con an tâm hơn, huyện quyết định hỗ trợ bà con mỗi hecta 3 triệu đồng để mua giống, chăm sóc nương hoa. Người Mông trên núi cao chỉ tin vào những gì được nhìn thấy và cam kết.

 

Thấy cán bộ xã đưa hạt giống, phân bón về, lại có cái dấu đỏ ký dưới tờ giấy cam kết sẽ mua hết hạt thì tin ngay. Và chỉ riêng 11 xã được chỉ đạo trồng, diện tích ban đầu dự kiến 300ha thì nay bà con trồng lên tới 325ha.

 

Hoa thắm từng hẻm núi…

 

Hoàng Minh Đức, vốn là bí thư Huyện đoàn Đồng Văn, nay về làm bí thư xã Sáng Tủng – một xã thuộc “diện 135” (xã nghèo miền núi), nói với chúng tôi:

 

“Sáng Tủng không được đưa vào diện phát triển tam giác mạch trong chiến dịch này của huyện Đồng Văn nhưng người dân đã thấy lợi từ cây hoa này nên tự giác phát triển diện tích”.

Những năm trước, toàn địa bàn 15 thôn bản của Sáng Tủng chỉ có 5 – 7ha tam giác mạch, nhưng từ năm 2014 khi thấy “xu hướng” phát triển được cây tam giác mạch ở các địa bàn khác trong huyện nên người dân cũng chủ động gieo trồng tăng diện tích.

 

Và vụ tam giác mạch năm nay dù không phải là một trong các xã được huyện chọn, người dân vẫn mạnh dạn trồng đến 15ha.

 

Sùng Chúng Hờ, vốn là cán bộ xã, nắm bắt được tương lai của tam giác mạch sớm nhất nên là “người tiên phong” của Sáng Tủng, anh khuyên nhiều hộ ở xã mình phát triển diện tích cây hoa này do “dễ trồng, mau thu hoạch và có tiền ngay” mà không chờ đến quy hoạch phát triển của huyện.

 

Sùng Chúng Hờ cũng trồng hơn 1ha tam giác mạch, năm ngoái chỉ sau hơn hai tháng làm chơi ăn thật, anh có được 20 triệu đồng từ tam giác mạch, chưa kể tiền cho du khách “phượt” vào đây thuê nương chụp hoa!

 

“Cây tam giác mạch từ chỗ chỉ trồng giữ đất, lấy hạt nuôi gia súc thì nay đã có đầu ra, hạt bán cho người thu mua về làm bánh, thân cây có thể làm rau ăn, du khách đến tham quan, chụp ảnh cũng đem lại chút thu nhập cho người dân.

 

Đây chính là lợi ích rõ rệt nhất của việc phát triển tam giác mạch, và đương nhiên việc phát triển này nằm trong quy hoạch, định hướng của xã, của huyện nên người dân sẽ tin tưởng…” – bí thư xã Sáng Tủng Hoàng Minh Đức chia sẻ.

 

Ngay đêm đầu tiên trở lại Đồng Văn, ngay sau bữa lẩu rau tam giác mạch đặc sản mà chúng tôi đã kể, món tráng miệng là bánh dẻo tam giác mạch được đóng hộp với mẫu bao bì khá bắt mắt, trên hộp bánh là hình ảnh cánh đồng hoa đang nở rộ, tương tự là khai vị với chai rượu tam giác mạch cũng là một trải nghiệm riêng mà du khách nào cũng muốn nếm thử.

 

Sáng hôm sau, lội bộ quanh khu chợ trung tâm, hóa ra bánh và rượu tam giác mạch – những sản phẩm mới của Đồng Văn – cũng đang khan hàng, một phần do vừa trải qua đợt cuối tuần, khách lên đây ai cũng muốn mang chút quà lạ về xuôi, phần nữa những cơ sở sản xuất phải tích trữ dành cho dịp lễ hội sắp tới.

 

Bởi cho dù đã có dây chuyền công nghệ sản xuất bánh, sản xuất rượu nhưng công suất còn thấp, cung không đủ cầu, tất cả chỉ mới khởi đầu cho một lối đi từ cây hoa đặc sản bé bỏng này!

 

Và có lẽ chính những ngày xuôi ngược trên cung đường 4C, trong cái se lạnh của đất trời, trong giá buốt từ hơi đá núi, tôi chợt nhận ra vẻ đẹp kỳ diệu của tam giác mạch.

 

Trong khi những loài hoa khác như hoa đào với dáng vẻ gân guốc can trường nở đón mùa xuân, hoa gạo bập bùng đỏ lửa đón mùa hạ… thì tam giác mạch là loài hoa dám nở để đón mùa đông, mà lại là mùa đông giá rét trên cao nguyên đá!

 

Có một ngụ ngôn nào trong câu chuyện của loài hoa này khi nghĩ về tương lai của nó?

LEAVE A REPLY