Tượng nhà mồ và lễ bỏ mả của đồng bào Tây Nguyên

0
4054

Tượng gỗ nhà mồ cùng lễ bỏ mả của đồng bào Tây Nguyên là một nét văn hóa đặc sắc của người dân tộc nơi đây. Ở đó chứa đựng quan niệm về sự sống và các chết của họ bằng nghi lễ cho người chết được thể hiện đầy đủ qua thế giới tượng nhà mồ.

 

Tượng gỗ nhà Mồ là loại hình nghệ thuật điêu khắc độc đáo, một nét đặc sắc trong văn hoá cổ truyền Tây Nguyên. Tượng nhà Mồ có những nét thô mộc, khỏe khoắn, được làm ở thời điểm lễ bỏ mả để phục vụ người chết và làm từ các chất liệu gỗ, được đẽo, phạt, đục bằng rìu, những nghệ nhân người Êđê, M’Nông, J’Rai… đã tạc được những bức tượng gỗ với phong cách tự do, phóng khoáng rất Tây Nguyên.

 

tuong nha mo va le bo ma cua dong bao tay nguyen 1

 

Tượng gỗ nhà Mồ

 

Tượng nhà mồ thể hiện chủ yếu bằng các mảng, khối, chứ không quá đi sâu vào chi tiết. Tư thế, thần thái của tượng thì muôn hình muôn vẻ. Người bế con, người lấy nước, người mang gùi, người ngồi khóc, người đánh trống đánh chiêng, người chia phần cơm lam, người phụ nữ khoả thân, đôi trai gái đang làm cái việc duy trì nòi giống một cách thật tự nhiên giữa thanh thiên bạch nhật…

 

Tượng nhà mồ đa dạng cả về kích cỡ, người ta thường dùng đơn vị đo là sải tay để ước lượng. Mỗi tượng trung bình được tính bằng một sải rưỡi, trong đó có nửa sải chôn xuống đất, một sải nhô lên là thân tượng. Tất cả tượng đều được chôn bao quanh khu nhà mồ.
Nhóm tượng ngồi khóc rất phổ biến, thể hiện tính tưởng niệm, người xem có thể dễ dàng cảm nhận được trạng huống tinh thần của tượng thông qua hình nét biểu đạt. Nội tâm nhân vật được bộc lộ. Tượng luôn trong tư thế ngồi trang nghiêm, suy tư, vẻ mặt đượm buồn, đau đớn, tiếc nuối tột độ. Tượng mẹ con có tượng đứng, ngồi, địu, khênh luôn gợi lên tình mẫu tử thánh thiện, tuy tỷ lệ hình khối mẹ và con chênh lệch nhiều song lại cho ta cảm giác không hề tách rời và gợi lên ý niệm sinh đôi của con người và mùa màng nghệ thuật sáng tạo.

 

Ông Y Thơng Kđoh, trưởng buôn Trí A, huyện Buôn Đôn, tỉnh Đăk Lăk, cho biết: “Tượng chim công làm vui linh hồn của người chết, tượng ngà voi ngợi ca sức mạnh, lòng dũng cảm của người chết khi còn sống và cũng là vũ khí bảo vệ cho linh hồn họ; tượng đàn ông, đàn bà với các “công cụ” sinh tồn nhằm khuyên con cháu phải biết tiếp nối phát triển dòng tộc”.

 

Cách diễn khối miêu tả trạng thái khuôn mặt, tượng nhà Mồ đã thể hiện tài năng và trí tưởng tượng tuyệt vời của các nghệ nhân Tây Nguyên.

 

Hồn tượng gỗ nhà Mồ

 

Đồng bào quan niệm, khi bắt đầu cuộc sống mới ở thế giới bên kia, người chết sẽ không thể sống thanh thản và đầy đủ nếu thiếu buổi lễ bỏ mả với tượng nhà mồ, phần của cải người sống chia cho người quá cố. Với sự phong phú về các thể loại tượng, tượng nhà mồ thể hiện nỗi đau, khát vọng về sự hồi sinh từ cái chết, ước nguyện vĩnh hằng của con người trước thiên nhiên và vũ trụ.

 

Tín ngưỡng của người Tây Nguyên mang màu sắc đa thần giáo và cho rằng vạn vật hữu linh. Đồng bào tin rằng, linh hồn là có thật. Chỉ sau khi lễ bỏ mả kết thúc, lúc đó ma của người chết mới ra đi vĩnh viễn. “Chết” đối với người Tây Nguyên có thể được tái sinh qua bảy lần rồi mới biến thành giọt sương tan vào đất, với một chu trình: đất – người – ma – đất và dường như “cuộc sống” sau khi chết mới là cuộc sống thực.

 

Điều đặc thù ở đây là, sau khi lễ bỏ mả kết thúc, mọi thứ thuộc về ma, người chết được bỏ đi, không còn ý nghĩa gì với người sống khác với người Kinh, mồ mả mãi mãi là phần quan trọng và ràng buộc với người sống. Đây cũng là nét đặc sắc rất riêng trong quan niệm về sinh tồn của người Tây Nguyên.

 

Theo cán bộ văn hóa tỉnh Đăk Lăk Trương Bi, tượng mồ Tây Nguyên là một loại hình nghệ thuật độc đáo nằm trong dòng chảy của nghệ thuật nguyên thủy thế giới. Nằm giữa những nền văn minh lớn như: Ấn Độ, Trung Quốc, Việt, Chăm nhưng nó không bị ảnh hưởng bởi tư tưởng của Phật giáo, Khổng giáo, Lão giáo đủ cho thấy nó có một sức sống mãnh liệt.

 

Lễ bỏ mả

 

Lễ bỏ mả là một lễ hội gắn liền với hầu hết các tộc người thiểu số có cuộc sống du canh, du cư trên địa bàn Tây Nguyên.

 

tuong nha mo va le bo ma cua dong bao tay nguyen 2

 

Để chuẩn bị tổ chức lễ, ngoài việc sửa sang nhà mồ, chuẩn bị lương thực, thực phẩm, rượu cần…, người ta không quên làm tượng để đặt ở nhà mồ. Ở những ngôi nhà mồ to đẹp, tượng được làm bằng những loại gỗ quý như hương, cà chít, có thể chịu được mưa nắng qua nhiều năm ở ngoài trời. Những cây hương, cà chít phải trên 10 năm tuổi (dài khoảng 2 sải tay, đường kính xấp xỉ 30cm) mới đủ tiêu chuẩn để làm tượng. Trước khi đẽo tượng, người ta phải cúng thần nhà rông, thần bến nước để xin phép.

 

Hôm làm lễ bỏ mả, người sống không chỉ làm nghi thức sinh thành cho người chết mà còn chia của cải cho người chết.

 

Dần dà, theo thời gian, nội dung của các lớp tượng mồ thứ hai đã lấn dần rồi át hẳn cả lớp nội dung trước đó. Ở nhiều nhà mồ, những tượng đáng lý phải thể hiện ý niệm về sự sinh thành, đã “chuyển mình” thành hình ảnh những người theo hầu người chết: những cặp trai gái giao hoan biến thành những chàng trai, cô gái, hay đàn ông, đàn bà, những hài nhi biến thành những người buồn, người khóc… Tượng mồ lớp cũ trừu tượng và mang tính chất khái quát bao nhiêu thì tượng mồ lớp mới hiện thực và sinh động bấy nhiêu. Nếu ở các tượng mồ lớp trước tính biểu tượng là chính, thì ở tượng mồ lớp sau lại là tính hiện thực.